Wie gerichter ziekte controleert, vindt niet meer misbruik
Bij gerichte controles op afwezigheid om medische redenen worden niet meer ongerechtvaardigde afwezigheden vastgesteld dan bij willekeurige controles. Dat blijkt uit cijfers van Medex.
Advocaat Steven Renette vroeg in een opiniestuk in de Artsenkrant om een jaarlijks publiek rapport over de controlegeneeskunde. Voor de overheidssector bestaat zo'n rapport al meer dan tien jaar, en Renette verwijst er zelf naar. Medex publiceert niet alleen hoeveel controles plaatsvinden, maar ook waarom een dossier voor controle werd geselecteerd en wat die controle opleverde.
In 2024 voerden de controleartsen 35.752 controles uit. In 9,5 procent kon geen oordeel worden geveld. In de overige gevallen bevestigde de controlearts in 99,2 procent de arbeidsongeschiktheid. Bij 0,6 procent werd de ziekteperiode ingekort, bij amper 0,2 procent werd de afwezigheid ongerechtvaardigd verklaard.
Gericht controleren levert medisch nauwelijks meer op
Renette heeft wel gelijk dat de Medex-cijfers niet zomaar naar de privésector kunnen worden doorgetrokken. De populatie verschilt en ook de prikkels en arbeidsverhoudingen zijn anders. Eén categorie leent zich wel beter voor vergelijking: de controles die de werkgever zelf aanvraagt. Zowel in overheidsdiensten als in de privésector bepaalt de werkgever zelf welke afwezigheid “verdacht” is.
Doordat Medex de aanleiding van elke controle registreert, kan ook worden nagegaan of een dergelijke gerichte selectie effectief vaker tot een afwijkend medisch oordeel leidt.
Gerichte selectie levert nauwelijks meer op dan een willekeurige steekproef.
Er zijn drie sporen. De werkgever kan zelf een controle aanvragen. Daarnaast selecteert Medex zelf dossiers, op basis van de Bradfordfactor of volledig willekeurig. De Bradfordfactor vermenigvuldigt het aantal ziektedagen met het kwadraat van de frequentie van de afwezigheden. De methode detecteert patronen van frequente afwezigheid.
Wie selecteert op vermoeden van misbruik, verwacht meer te vinden dan wie willekeurig trekt. In 2023 leidde 0,8 procent van de door de werkgever gevraagde controles tot een inkorting van de ziekteperiode en werd 0,2 procent van de afwezigheden ongerechtvaardigd verklaard. Bij de willekeurig geselecteerde controles ging het om respectievelijk 0,6 en 0,2 procent. Gerichte selectie levert dus nauwelijks meer op dan een willekeurige steekproef.
Het duidelijkste verschil zit in de kans dat iemand bereikt wordt
Op één punt verschillen de controles die de werkgever vroeg wel duidelijk van de willekeurige. In 2023 kon bij de eerste groep 17,7 procent van de ambtenaren niet worden gecontroleerd, omdat ze noch thuis noch op het kabinet van de controlearts werden gezien. Bij de willekeurige controles bedroeg dat aandeel 12,2 procent.
Dat verschil kan relevant zijn. Wie zich ziek meldt en zich aan een controle onttrekt, kan iets te verbergen hebben. Maar uit de rapporten valt die conclusie niet te trekken.
In 2023 had ongeveer een derde van alle controles betrekking op een afwezigheid van slechts één dag. Hier kon één op de vijf controles niet plaatsvinden. De oproeping kan bijvoorbeeld aankomen wanneer de betrokkene alweer aan het werk is.
Medex noteerde in 2024 dat vier op de tien niet-aangetroffen ambtenaren een geldige reden opgaven. Wat er met de overige zes gebeurde, blijkt niet uit het rapport. Precies dat zou nochtans nuttig zijn om te publiceren.
Wat de cijfers wel en niet aantonen
De cijfers sluiten een afschrikkingseffect van controles niet uit. Als de kans op controle werknemers ervan weerhoudt zich onterecht ziek te melden, zal dat effect per definitie niet zichtbaar zijn in de medische resultaten van de uiteindelijk uitgevoerde controles. Uit de Medex-rapporten valt dus niet af te leiden hoe groot zo'n afschrikkingseffect is.
Wat ze wel tonen, is dat de gekozen selectiemethode nauwelijks voorspelt of een controlearts tot een ander medisch oordeel zal komen. In ongeveer 99 op de 100 beoordeelde dossiers verandert de controle niets aan de voorgeschreven ziekteperiode.
Voor de privésector ontbreken vergelijkbare publieke cijfers, zoals Renette terecht opmerkt. Voor de overheidssector bestaan die cijfers wel. En die geven weinig reden om te denken dat wie gerichter controleert, ook veel meer ongerechtvaardigde afwezigheden vindt.
Edelhart Kempeneers is arbeidsarts. Hij is directeur Wellbeing business bij Attentia, dat onder meer een externe dienst voor preventie en bescherming op het werk omvat. Hij schrijft dit stuk ten persoonlijke titel.