Nivel-onderzoek
Sluiting spoedeisende hulp leidt niet tot grote daling zorggebruik
De sluiting van een spoeddienst heeft gemiddeld geen grote invloed op het totale zorggebruik. Patiënten wijken uit naar een andere spoeddienst. De conclusie van het Nederlandse Nivel-onderzoek is ook interessant met het oog op de geplande ziekenhuishervorming in ons land.
Een spoeddienst sluiten kan personeel vrijmaken en de acute zorg concentreren. Maar wat gebeurt er met de patiënten die voordien op die dienst waren aangewezen? Onderzoekers van Nivel en Zorginstituut Nederland brachten voor tien Nederlandse sluitingen tussen 2017 en 2023 in kaart hoe het zorggebruik veranderde. Hun rapport, gepubliceerd in september 2026, toont vooral een verplaatsing van de spoedzorg naar andere ziekenhuizen.
De analyse omvat ongeveer 1,38 miljoen inwoners uit de verzorgingsgebieden van de gesloten diensten. Op basis van declaratiegegevens en gegevens uit de eerste lijn vergeleken de onderzoekers de 365 dagen vóór met de 365 dagen na elke sluiting. Ze corrigeerden voor de landelijke ontwikkeling in dezelfde periode. Naast de totale bevolking onderzochten ze afzonderlijk kinderen van nul tot vier jaar en 75-plussers, twee groepen die relatief veel acute zorg gebruiken.
Beperkte daling
Het aantal spoedbezoeken daalde na de sluitingen met 4,3%, na correctie voor de landelijke trend. Bij ouderen bedroeg de daling 4,7%. Voor jonge kinderen werd geen statistisch significante verandering gevonden. Volgens de onderzoekers suggereert die beperkte daling dat de meeste inwoners na een sluiting terechtkonden op een andere spoeddienst. De zorgvraag verdwijnt dus nauwelijks. De overblijvende diensten krijgen een groter verzorgingsgebied en moeten patiënten uit de betrokken regio opvangen.
Of hun werkdruk daardoor daadwerkelijk toenam, is niet onderzocht. Die hangt immers ook af van de beschikbare capaciteit, het personeel en de instroom uit andere gebieden. De auteurs benadrukken wel dat omliggende spoeddiensten zich op extra patiënten moeten voorbereiden.
Een sluiting zou patiënten ertoe kunnen aanzetten vaker hun huisarts of de huisartsenwachtpost te raadplegen. Daarvoor vonden de onderzoekers echter geen aanwijzingen. Het aantal contacten met huisartsenpraktijken en wachtposten veranderde niet significant. Ook het aantal spoedbezoeken na een wachtpostcontact wijzigde niet significant.
Dat betekent niet dat individuele praktijken of wachtposten geen gevolgen ondervonden. De resultaten beschrijven het zorggebruik van inwoners uit volledige verzorgingsgebieden. Plaatselijke veranderingen kunnen daardoor buiten beeld blijven. De algemene vaststelling blijft wel dat de eerste lijn de spoedzorg niet aantoonbaar heeft overgenomen.
De algemene vaststelling blijft dat de eerste lijn de spoedzorg niet aantoonbaar heeft overgenomen.
Signalen bij ouderen
Bij 75-plussers kwamen enkele verschuivingen naar voren. Het aantal spoedritten met een ambulance per 1.000 spoedbezoeken steeg met 7,6%. Het gaat om een toename in verhouding tot het aantal spoedbezoeken, niet noodzakelijk om een even grote stijging van het totale aantal ambulanceritten. Tegelijk nam bij ouderen op de huisartsenwachtpost het aandeel contacten in urgentiecategorie U2 (risico op uitval van vitale functies) toe met 4,9 procentpunt. Het totale aantal wachtpostcontacten steeg niet significant.
Waarom ouderen relatief vaker per ambulance op spoed belandden, blijft onduidelijk. Mogelijk maakt een grotere afstand het voor hen moeilijker om zelf vervoer te organiseren. Dat is een mogelijke verklaring, geen aangetoond mechanisme. Een significante toename van ziekenhuisopnames na een spoedbezoek werd niet gevonden.
Meer intensieve zorg
Voor de totale onderzochte bevolking steeg het aantal opnames op intensieve zorg per 1.000 spoedbezoeken met 9,3%. De auteurs plaatsen daar twee kanttekeningen bij. De absolute mediane toename was klein, waardoor de betekenis voor de praktijk onduidelijk is. Bovendien kunnen ze niet vaststellen of de stijging door de sluitingen kwam of door andere veranderingen in de acute zorg.
De regionale verschillen waren aanzienlijk. De gecorrigeerde verandering in spoedbezoeken varieerde van een daling met 16,5% tot een stijging met 5,1%. Door het beperkte aantal sluitingen konden de onderzoekers niet betrouwbaar uitzoeken welke kenmerken die verschillen verklaren, zoals extra reistijd of de beschikbaarheid van alternatieve zorg.
Omdat de studie het zorggebruik en niet de gezondheidsuitkomsten bestudeerde, werden sterfte, complicaties, kwaliteit van zorg en ervaringen van patiënten niet onderzocht. De opvolging bleef beperkt tot één jaar na de sluiting. Bovendien toont het observationele onderzoek verbanden, zonder oorzakelijkheid te bewijzen.
Voor het Belgische debat is dat onderscheid essentieel. De Nederlandse bevindingen suggereren dat concentratie van spoedzorg vooral vraagt om voldoende opvangcapaciteit elders, met aandacht voor de bereikbaarheid voor ouderen. Ze bieden geen basis om te besluiten dat sluitingen overal veilig zijn. Daarvoor is ook inzicht nodig in de gevolgen voor patiënten en in de omstandigheden van elke regio.