"We zien helaas dat veel mensen de hitte nog altijd onderschatten"
KLIMAAT De zomer van 2026 zal de boeken in gaan als de warmste zomer sinds het begin van de metingen in ons land in 1922. Door de aanhoudende hitte kwam de volksgezondheid flink onder druk te staan, wat blijkt uit de oversterftecijfers die Sciensano begin augustus publiceerde. Artsenkrant sprak dr. Jules Vertriest, klimaatarts van het Vlaams Departement Zorg.
Met de verschillende hittegolven nog vers in het geheugen, maken de Europese landen hun balans op. Frankrijk, Spanje, Nederland en Duitsland: allemaal noteren ze een oversterfte die terug te leiden valt naar de hitte van de afgelopen maanden. Wanneer we kijken naar de Belgische MOMO-cijfers, die de oversterfte in België weergeven, tekent zich ook in ons land een duidelijke oversterfte af die vergelijkbaar is met die tijdens corona.
“Een belangrijke constatering in die cijfers is dat het niet enkel ouderen waren die gebukt gingen onder de hitte. In de cijfers zien we ook een duidelijke oversterfte in de leeftijdsgroep van 15- tot 65-jarigen”, verduidelijkt Vertriest. “Het enige nadeel is dat die leeftijdsgroep niet nauwer is opgedeeld. Viel het merendeel van de overlijdens bij 60-plussers, of is er binnen de data toch een verborgen leeftijdsgroep die we over het hoofd zien? Jongeren bijvoorbeeld, die verkoeling zoeken in open water en tijdens het zwemmen in de problemen raken. Of vrouwen die meestal rond een bepaalde leeftijd zwanger zijn en minder goed met de hitte kunnen omgaan. In de toekomst zouden we die groep mogelijk het best verder opdelen om te zien waar er kwetsbaarheden liggen.”
België en Europa
Wanneer we inzoomen en de Vlaamse cijfers naast die van Europa en Wallonië leggen, valt op dat het Vlaams Gewest er positief uitspringt. Tussen 18 juni en 1 juli stierven er in ons land 1.747 mensen meer dan gemiddeld: 682 in Vlaanderen, 159 in Brussel en 919 in Wallonië. “Het lijkt erop dat onze preventieve aanpak, met de uitrol van het Vlaamse Warmteactieplan en de campagne 'Warme Dagen', zijn vruchten heeft afgeworpen. Voor zover we kunnen zien, hebben we veel Vlamingen weten te bereiken”, merkt Vertriest op. “Maar er is nog wel ruimte voor verbetering, vooral op het gebied van bewustwording. Zo zien we helaas dat veel mensen de hitte nog altijd onderschatten. Want ook jonge, fitte mensen zijn met de temperaturen van afgelopen zomer wel degelijk kwetsbaar en moeten hun (sport)activiteiten aan de hitte aanpassen.”
'Niet enkel ouderen gingen gebukt onder de hitte'
“Een ander verbeterpunt is het signaleren van verborgen groepen, zoals daklozen. Met onze steden die in de zomer opwarmen, is deze groep bijzonder kwetsbaar omdat ze nauwelijks aan de hitte kunnen ontsnappen. Maar bijvoorbeeld ook zwangere vrouwen worden helaas nog te vaak over het hoofd gezien. We moeten daarom zo breed mogelijk blijven hameren op de basisboodschappen: voldoende drinken, de omgeving koel houden en goed op elkaar letten.”
Natuurbranden en luchtvervuiling
Naast de hitte zagen we deze zomer ook andere klimaatgebonden factoren die een impact hadden op de volksgezondheid. Zo werd het natuurgebied de Hoge Venen getroffen door een natuurbrand waarbij ruim 3.000 hectare begroeiing werd aangetast. Natuurbranden zijn een gevolg van extreme droogte en hoge temperaturen, en zullen volgens klimaatexperten in de toekomst alleen maar vaker voorkomen.
“De natuur en het klimaat kennen geen grenzen. Bij de branden op de Hoge Venen dreef rook af naar Vlaanderen, met lokaal een verslechterde luchtkwaliteit als gevolg. Maar er zijn ook andere effecten, zoals bijvoorbeeld in 2021, toen overstromingen in Wallonië ook Limburg troffen. Dergelijke gebeurtenissen zijn iets waar we breder naar moeten kijken dan enkel binnen onze eigen taalgrenzen”, zegt Vertriest. “We hebben daarom met de verschillende instanties overlegmomenten over de taalgrens heen, bijvoorbeeld bij het nationaal ozon- en hitteplan. Het is dus belangrijk dat we ons niet slechts tot onze eigen regio beperken. Onze Franstalige landgenoten waren helaas met de branden en overstromingen aan de beurt, maar volgend jaar kan het net zo goed Vlaanderen zijn.”
Exotische ziekten
Recent raakte bekend dat er in Nederland twee mensen zijn overleden als gevolg van een besmetting met het westnijlvirus. Het virus wordt verspreid door vogels en muggen, die door de klimaatverandering steeds vaker in Europa weten te overleven. Vertriest benadrukt dat het voor artsen en gezondheidswerkers daarom belangrijk is om bepaalde signalen te herkennen, ook al lijken die op het eerste gezicht onschuldig.
“Artsen zullen als gevolg van het veranderende klimaat actief moeten gaan kijken welke van hun patiënten tot een risicogroep behoren en hen van voldoende informatie voorzien. Ook zullen ze rekening moeten gaan houden met nieuwe exotische ziekten, zoals het westnijlvirus. Wanneer collega’s vragen hebben, kunnen ze op de site van het Departement Zorg of op die van de campagne 'Warme Dagen' extra informatie vinden. Ook zijn we altijd via het contactformulier bereikbaar”, besluit de klimaatarts.